Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pediatria interdyscyplinarna

1 czerwca 2018

NR 7 (Luty 2016)

Bilans zdrowia dwulatka
– zakres i metodyka badania oraz edukacja zdrowotna rodziców

0 81

W artykule przedstawiono cele i zasady przeprowadzania badania profilaktycznego (bilansu zdrowia) dziecka w wieku dwóch lat. Omówiono elementy wywiadu oraz badania przedmiotowego właściwe dla dziecka w tym wieku. Szczegółowo zaprezentowane zostały także testy przesiewowe będące integralną częścią tego bilansu.
W części dotyczącej edukacji zdrowotnej w zwięzły sposób przedstawiono te zagadnienia, które mogą być szczególnie istotne dla rodziców we właściwej opiece nad dzieckiem. Artykuł może okazać się pomocny w pracy lekarzy i pielęgniarek podstawowej opieki zdrowotnej zajmujących się małymi pacjentami.

Profilaktyczne badania lekarskie dzieci i młodzieży (bilanse zdrowia) przeprowadzane są w grupach wieku, wybranych ze względu na specyfikę rozwoju lub etap edukacji. Celami ogólnymi wszystkich badań profilaktycznych są:

  • Ocena stanu zdrowia i rozwoju: fizycznego, motorycznego i psychospołecznego, w celu wczesnego wykrywania zaburzeń oraz zaplanowania leczenia lub korekcji.
  • Identyfikacja problemów społecznych dziecka i jego rodziny, mogących stanowić zagrożenia dla zdrowia i rozwoju.
  • Ocena zachowań zdrowotnych w rodzinie, zwłaszcza sposobu żywienia, aktywności fizycznej, zachowań ryzykownych dla zdrowia (palenie tytoniu, używanie substancji psychoaktywnych).
  • Edukacja zdrowotna i współpraca z rodzicami, a w przypadku dzieci starszych i młodzieży także bezpośrednio z młodym pacjentem, jako przewodni element promocji zdrowia [1].

Obowiązek wykonania profilaktycznych badań lekarskich/bilansów zdrowia u dzieci i młodzieży wynika z przepisów prawnych [2], regulujących organizację i zakres tej opieki. 

Wiek poniemowlęcy (od ukończenia 12 miesięcy do ukończenia 3. r.ż.) to szczególny, niezwykle ważny okres rozwoju dziecka, gdy przechodzi ono z wieku niemowlęcego i pełnego uzależnienia od osób dorosłych do wieku przedszkolnego i większej samodzielności. Dzięki postępującej integracji neuromotorycznej, opanowane zostają podstawowe czynności lokomocyjne, a w zakresie rozwoju psychicznego szczególnie intensywnie rozwija się mowa. Zaczyna kształtować się osobowość dziecka, zmienia się jego zachowanie, mogą pojawić się problemy wychowawcze związane ze znaczną pobudliwością ruchową czy fizjologicznym w tym okresie uporem i negatywizmem dziecka [3].

Negatywizm, a nawet napady złości wynikają z szybkiego rozwoju dużej motoryki oraz biernego rozwoju języka (słuchania i rozumienia) przy jeszcze ograniczonych możliwościach pełnej komunikacji, zręczności ruchowej (małej motoryki) i koncentracji uwagi [4].

Kompleksowa ocena stanu zdrowia i poziomu rozwoju dwulatka wraz z prześledzeniem jego dotychczasowego rozwoju (tempa, harmonii) umożliwia wykrycie ewentualnych odchyleń, w tym wad wrodzonych mogących ujawnić się dopiero w okresie poniemowlęcym, a także zaburzeń, których nie ujawniły testy przesiewowe wykonane po urodzeniu dziecka – np. późnego uszkodzenia słuchu czy nierozpoznanej wcześniej wrodzonej dysplazji stawów biodrowych.

WARUNKI I ZASADY PRZEPROWADZANIA BADANIA

Dziecko powinno być zbadane w wieku dwóch lat (po ukończeniu 24. m.ż. z tolerancją do trzech miesięcy, nie później jednak niż do ukończenia 27. m.ż.). Badanie przeprowadza się w gabinecie lekarza pediatry lub rodzinnego, 
w obecności rodzica/opiekuna. Zakłady opieki zdrowotnej powinny umożliwić rodzicom wybór dogodnego terminu zgłaszania się z dzieckiem na badanie profilaktyczne, w tym w godzinach popołudniowych. Organizacja badań oraz towarzysząca im atmosfera powinny zachęcić rodziców do zgłaszania się z dzieckiem na badanie i przekonać o jego przydatności dla nich i dla ich dziecka. Wszelkie formy przymusu są zwykle mało skuteczne. W przypadku najmłodszych dzieci wskazane jest zapraszanie (nie wzywanie!) rodziców na wizytę w ustalonym terminie (oraz przypominanie o niej), np. drogą telefoniczną lub wiadomością SMS.

Rodzice powinni przynieść ze sobą książeczkę zdrowia dziecka, książeczkę szczepień i ewentualnie karty informacyjne leczenia szpitalnego, wyniki badań oraz inną dokumentację medyczną. Czas przeznaczony na badanie to 20–30 minut, w zależności od potrzeb i dotychczasowych kontaktów lekarza z dzieckiem i jego rodzicami. Znany z praktyki czas badania, ograniczony zwykle do kilkunastu minut w przypadku wizyty w gabinecie rodzica/opiekuna wraz z dzieckiem, jest zazwyczaj niewystarczający. Lekarz sprawujący opiekę pediatryczną ma bowiem do czynienia zarówno z „pacjentem bezpośrednim”, czyli dzieckiem, jak i „pacjentem pośrednim”, czyli rodzicem lub opiekunem [5]. Stwierdzono, że satysfakcja rodziców z kontaktów z lekarzem i ich starania o przestrzeganie zaleceń zwiększają się, gdy lekarz poświęca dużo czasu na rozmowę, jest przyjaźnie nastawiony i rozmawia nie tylko o problemach medycznych. 

CELE SZCZEGÓŁOWE BILANSU DWULATKA

Do celów szczegółowych bilansu należy:

  • ocena rozwoju fizycznego (tempo i harmonia rozwoju fizycznego, wskaźnik wagowo-wzrostowy BMI),
  • ocena rozwoju psychoruchowego według inwentarza rozwojowego,
  • ocena zachowania dziecka, na podstawie informacji rodziców: codzienny rytm dnia; adaptacja do opieki innych osób niż rodzice; sposób komunikowania się, dążenie do samodzielności, objawy uporu i negatywizmu, nadpobudliwość, kontakty z innymi dziećmi; trening czystości, zgłaszanie potrzeb fizjologicznych,
  • ocena sposobu żywienia dziecka z uwzględnieniem diety rodzinnej, a także praktyk (zachowań) rodzicielskich związanych z odżywianiem,
  • ocena funkcjonowania rodziny: postawy rodzicielskie, odpowiedzialność za dziecko, postępowanie wychowawcze rodziców, 
  • współpraca z rodzicami i edukacja zdrowotna.

ZAKRES BADANIA

Badanie podmiotowe

Badanie podmiotowe obejmuje wywiad od rodzica/opiekuna i analizę dokumentacji zdrowotnej dziecka, ze szczególnym uwzględnieniem:

  • przebytych chorób i ich leczenia, uczuleń,
  • tempa rozwoju fizycznego,
  • profilaktyki krzywicy, próchnicy zębów, wykonania szczepień ochronnych,
  • sposobu odżywiania i zachowań żywieniowych dziecka oraz praktyk rodzicielskich związanych z odżywianiem, a także spontanicznej aktywności fizycznej, również podczas pozostawania pod opieką innych niż rodzice osób (opiekunka, inni członkowie rodziny, żłobek),
  • rozwoju psychoruchowego,
  • czynników ryzyka dla zdrowia dziecka, związanych m.in. ze stylem życia w rodzinie,
  • niepokojących rodziców objawów, dolegliwości i zachowania dziecka.

Badanie przedmiotowe

Badanie przedmiotowe dziecka przeprowadza się według ogólnie przyjętej metodologii badania pediatrycznego. Przed przystąpieniem do szczegółowego badania należy obejrzeć dziecko całkowicie rozebrane (przez rodzica/opiekuna), dokonać oceny stanu odżywienia oraz narządów wewnętrznych. W badaniu należy również zwrócić uwagę na wiek zębowy, higienę jamy ustnej, prawidłowość zgryzu oraz układ ruchu, w tym ocenę chodu z pomiarem długości kończyn dolnych (ewentualne wykrycie nierozpoznanej wcześniej wrodzonej dysplazji stawów biodrowych).

Nieprzyjemne dla dziecka elementy badania, np. oglądanie gardła, badanie ciśnienia tętniczego należy wykonać na końcu. 

Orientacyjna ocena rozwoju psychoruchowego

Celem oceny jest zidentyfikowanie dzieci z nieprawidłowościami w rozwoju psychoruchowym, wspomagającymi skierowania na badanie psychologiczne. Pomocne w tej ocenie są tzw. inwentarze rozwojowe, np. Kamienie milowe rozwoju psychoruchowego [4]. Część tego inwentarza, dotycząca dziecka w wieku 2 lat, przedstawiono w tab. 1. 

Kamienie milowe zostały opracowane na podstawie aktualnych badań naukowych i z wykorzystaniem wystandaryzowanych testów, według górnej granicy przedziału wieku, w którym dziecko powinno osiągnąć daną umiejętność. Dlatego też nazywane są czasami „objawami alarmowymi – czerwonymi flagami” w rozwoju dziecka, gdyż nieosiągnięcie w danym czasie danej umiejętności zwykle wskazuje już na znaczące opóźnienie którejś ze sfer rozwoju psychoruchowego. Jeżeli nieprawidłowości dotyczą więcej niż jednej sfery rozwojowej, dziecko należy zakwalifikować do programu wczesnej interwencji, gdy istnieje taka możliwość na danym terenie, lub co najmniej do konsultacji psychologa i neurologa dziecięcego.

Pomiar długości kończyn dolnych [6]

Dziecko rozebrane, tylko w majteczkach, należy ułożyć na kozetce na plecach, z kończynami dolnymi swobodnie wyprostowanymi w stawach kolanowych i lekko odwiedzionymi w stawach biodrowych. Dziecko powinno leżeć spokojnie, matka powinna być blisko i ewentualnie zainteresować dziecko zabawką. Należy dokonać dwóch pomiarów kończyn z dokładnością do 1 mm, przy użyciu taśmy krawieckiej (nowej, nierozciągniętej):

  • pomiar bezpośredni – odległość między szczytem krętarza wielkiego kości udowej i szczytem kostki bocznej;
  • pomiar pośredni – między kolcem biodrowym przednim górnym a szczytem kostki przyśrodkowej.

W jednostronnym podwichnięciu lub zwichnięciu stawu biodrowego kończyna jest krótsza.
Chód kołyszący i utykający oraz różnice w jednym lub obu pomiarach długości kończyn może świadczyć o dysplazji powikłanej podwichnięciem stawu biodrowego.

 

Wiek   Motoryka duża Motoryka mała Mowa Funkcje poznawcze   Funkcje społeczno-
-emocjonalne
  • 24 mies. 
  • (2 lata)  
...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy