Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

20 czerwca 2018

NR 12 (Grudzień 2016)

Choroby wywołane przez wirusy opryszczki pospolitej

0 12

Wirusy opryszczki pospolitej należą do rodziny Herpesviridae liczącej ponad 100 gatunków. Osiem z nich odpowiada za objawowe zakażenia u ludzi (tabela 1). Herpesviridae zawierają podwójną nić DNA. 
Na podstawie budowy kapsydu, struktury genomu wyodrębniono trzy podrodziny: alfa, beta i gamma. Wirusy opryszczki pospolitej należą do podgrupy alfa. Zakażenia wywołane wirusami opryszczki pospolitej (HSV, Herpes simplex, Herpesvirus hominis) należą do najczęstszych zakażeń człowieka. W znacznej większości przypadków zakażenia HSV przebiegają bezobjawowo. Objawy kliniczne występują w ok. 10% przypadków. 

Typowe dla zakażenia wirusami opryszczki są zmiany pęcherzykowe na błonach śluzowych i skórze. Wyróżnia się dwa typy wirusów opryszczki pospolitej: typ 1 (HSV-1) powodujący zmiany w jamie ustnej, na spojówkach, rogówce i skórze górnej połowy ciała, oraz typ 2 (HSV-2) wywołujący zmiany głównie w okolicy narządów płciowych. Rzadko HSV-2 może wywołać zmiany w jamie ustnej. Odpowiada też za objawowe zakażenia u noworodków.

Epidemiologia

Jedynym naturalnym gospodarzem i rezerwuarem wirusa opryszczki jest człowiek. Źródłem zakażenia są osoby chore lub zakażone bezobjawowo. Zakażają osoby z zakażeniem pierwotnym i nawrotowym. Do zakażenia HSV-1 dochodzi zwykle w okresie dzieciństwa. Najczęściej zakażają się dzieci w wieku między 6. m.ż. a 5. r.ż. HSV-1 przenosi się przez kontakt bezpośredni ze zmianami opryszczkowymi lub kontakt ze śliną osoby zakażonej. Do zakażenia HSV-2 dochodzi drogą kontaktów seksualnych lub wertykalnie. Noworodek matki z zakażeniem opryszczkowym dróg rodnych może zakazić się w czasie porodu, szczególnie w sytuacji pęknięcia błon płodowych na 4–6 godzin przed urodzeniem. Zakażenie HSV-1 nie chroni przed HSV-2 [1, 2].

Tab. 1. Systematyka herpeswirusów

Nazwa systematyczna Nazwa zwyczajowa Pełna nazwa zwyczajowa Podgrupa
HHV 1 HSV-1 Wirus opryszczki pospolitej alfa
HHV 2 HSV-2 Wirus opryszczki genitalnej alfa
HHV 3 VZV Wirus ospy wietrznej i półpaśca alfa
HHV 4 EBV Wirus Epsteina-Barr gamma
HHV 5 CMV Wirus cytomegalii beta
HHV 6 Ludzki wirus Herpes 6 beta
HHV 7 Ludzki wirus Herpes 7 beta
HHV 8 KSHV Wirus mięsaka Kaposiego gamma

Patogeneza

Wrotami zakażenia są błona śluzowa lub uszkodzona skóra. Wirus namnaża się w nabłonku jamy ustnej lub narządów płciowych. Replikacja w keratynocytach prowadzi do wystąpienia drobnych, bolesnych pęcherzyków na rumieniowo zmienionym podłożu. Po wniknięciu HSV do zakończeń nerwów dochodzi do transportu wirusa z miejsca zakażenia drogą aksonów nerwów czuciowych do zwojów, gdzie zostaje w postaci utajonej. W czasie reaktywacji zachodzi zjawisko odwrotne. Pojawiają się wówczas zamiany na obszarze skóry unerwionej przez zakażony zwój. Replikacja może zachodzić też w tkance nerwowej i doprowadzić do zniszczenia zakażonych komórek. W przebiegu zakażenia pojawiają się przeciwciała anty HSV. Istotną rolę w walce z zakażeniem odgrywa odpowiedź komórkowa, limfocyty Th1, cytotoksyczne oraz cytokiny: interleukina 2, 12, 18 i interferon γ.

Objawy kliniczne

Zakażenia wywołane wirusem opryszczki zwykłej mają bogatą symptomatologię kliniczną. Postacie zakażenia objawowego i nawrotowego różnią się. Zakażenie pierwotne może objawiać się jako:

  • ostre opryszczkowe zapalenie jamy ustnej i dziąseł,
  • ostre zapalenie gardła i migdałków podniebiennych,
  • wyprysk opryszczkowy,
  • zanokcica opryszczkowa,
  • opryszczkowe zapalenie spojówek i rogówki,
  • opryszczka gladiatorów,
  • opryszczkowe zapalenie mózgu,
  • opryszczka genitalna,
  • opryszczka noworodków. 

Okres zakaźności dla otoczenia trwa od momentu pojawienia się pęcherzyków do ich całkowitego przyschnięcia (średnio 7–14 dni).

Najczęściej występującą postacią objawowego pierwotnego zakażenia HSV-1 jest opryszczkowe zapalenie jamy ustnej i dziąseł (gingivostomatitis herpetica). Najwięcej zachorowań występuje u dzieci w wieku 1–3 lat. Okres wylęgania wynosi od 2–9 dni. Początek choroby jest nagły, z wysoką gorączką 39–40°C, trwającą 4–10 dni, przekrwieniem, obrzękiem i bolesnością błony śluzowej jamy ustnej. Na dziąsłach, podniebieniu, błonie śluzowej policzków, na języku pojawiają się drobne zmiany pęcherzykowe, z czerwoną obwódką. Pęcherzyki dość szybko przechodzą w bolesne owrzodzenia. Najwięcej zmian występuje w przedsionku jamy ustnej. Wykwity opryszczkowe mogą pojawić się na wargach, skórze twarzy. Objawom choroby towarzyszy duże rozdrażnienie dziecka, ślinotok, fetor ex ore, krwawienie z dziąseł, powiększenie i bolesność węzłów chłonnych szyjnych i podżuchwowych oraz niechęć do przyjmowania pokarmów i płynów, co może prowadzić do odwodnienia. W niektórych przypadkach dochodzi do wtórnego zakażenia grzybiczego. Gorączka, niechęć do przyjmowania płynów i pokarmów ustępuje po 5–7 dniach. W ciągu dalszych kilku dni cofają się zmiany zapalne w jamie ustnej. Wykwity goją się samoistnie bez pozostawienia blizn. Część dzieci z uwagi na trudności z przyjmowaniem pokarmów i płynów trafia do szpitala w celu nawodnienia dożylnego.

Ostre zapalenie gardła i migdałków podniebiennych częściej występuje u osób dorosłych. Może być wywołane nie tylko przez HSV-1, ale i przez HSV-2 (zwykle z towarzyszącymi zmianami na narządach płciowych). Choroba objawia się gorączką, bólem gardła i mięśni. Na migdałkach i tylnej ścianie gardła pojawiają się pęcherzyki, które pękają, tworząc nadżerki i owrzodzenia.

Wyprysk opryszczkowy (eczema herpeticum, eruptio varicelliformis Kaposi) jest szczególną postacią zakażenia opryszczkowego. Występuje głównie u niemowląt między 6. a 12. m.ż., z eczema infantum lub innymi zmianami skórnymi, rzadziej u dzieci starszych i dorosłych. Choroba przebiega z wysoką gorączką, utrzymującą się 7–14 dni. Na chorobowo zmienionej skórze pojawiają się rzutami liczne, zlewające się pęcherzyki. Pęcherzyki są bolesne, swędzące. Łatwo pękają i przechodzą w sączące się nadżerki oraz owrzodzenia, przez które dochodzi do utraty płynów ustrojowych, białka i elektrolitów. Skóra pokrywa się sączącymi, twardymi strupami. Łatwo dochodzi do wtórnych nadkażeń bakteryjnych, głównie gronkowcowych i paciorkowcowych. Dziecko z wypryskiem opryszczkowym jest niespokojne, płaczliwe, cierpi z powodu nasilonego świądu skóry. Choroba najczęściej kończy się pomyślnie, bez pozostawienia blizn. Wyjątkowo rzadko może zakończyć się zgonem z powodu wysiewu narządowego HSV lub ciężkiego nadkażenia bakteryjnego. 

Zanokcica opryszczkowa (paronychia herpetica) może powstać na drodze bezpośredniego wniknięcia wirusów w skórę dłoni, najczęściej podczas opieki nad chorym (na przykład u personelu medycznego nieużywającego rękawiczek). U dzieci powstaje często w wyniku przeniesienia pierwotnego zakażenia z jamy ustnej lub opryszczki genitalnej na uszkodzoną skórę dłoni. Choroba charakteryzuje się nagłym początkiem, bolesnością i obrzękiem wału paznokciowego, pęcherzykiem lub pęcherzykami. Istotny w różnicowaniu jest brak ropienia. Przebieg zanokcicy opryszczkowej jest zwykle bezgorączkowy.

Opryszczkowe zapalenie spojówek i rogówki (coniunctivitis et keratitis herpetica) może wys...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy