Dołącz do czytelników
Brak wyników

Studium przypadków

29 maja 2018

NR 15 (Czerwiec 2017)

Niedobory witaminowe – czym się przejawiają, jak im przeciwdziałać?

0 12

Prawidłowy sposób żywienia już od okresu wczesnego dzieciństwa ma ogromny wpływ na osiąganie przez dzieci pełnego rozwoju psychosomatycznego oraz utrzymanie optymalnego stanu zdrowia w wieku późniejszym. Szczególna rola właściwego sposobu żywienia dzieci i młodzieży wynika z intensywności zachodzących w tym okresie życia procesów wzrastania i dojrzewania, a organizm dziecka jest szczególnie wrażliwy na wszelkie niedobory pokarmowe. 

W obecnych czasach u zdrowych, prawidłowo i racjonalnie żywionych dzieci niedobory witamin występują bardzo rzadko, dlatego niewiele jest takich, których suplementację należy dodatkowo zalecać. Konsekwencją niedoborowej, nieprawidłowo zbilansowanej diety są tzw. hipowitaminozy pierwotne. Z kolei efektem upośledzenia wchłaniania witamin z przewodu pokarmowego, przyjmowania określonych leków lub zwiększonego zapotrzebowania związanego z okresem intensywnego wzrastania, wzmożonym wysiłkiem fizycznym czy też w przebiegu chorób z towarzyszącym zespołem złego wchłaniania (np. w celiakii, nieswoistych zapaleniach jelit) lub schorzeń, w których stosowane są restrykcyjne diety eliminacyjne (np. alergie pokarmowe), są tzw. hipowitaminozy wtórne. 
Zawartość witamin w diecie zależy od stopnia jej urozmaicenia, tj. obecności lub braku różnorodnych produktów spożywczych oraz od strat witamin, do których dochodzi podczas obróbki wstępnej, obróbki termicznej produktów i potraw oraz podczas ich przechowywania. Witaminy to grupa organicznych związków chemicznych o różnorodnej budowie, w większości niezwykle wrażliwych na działanie wysokich temperatur, dlatego ich zawartość jest niższa w produkcie poddanym obróbce kulinarnej niż w surowcu. Znajomość zmian zawartości składników odżywczych zachodzących podczas poszczególnych procesów technologicznych ma zatem istotne znaczenie w planowaniu żywienia osób ze szczególnymi potrzebami żywieniowymi.

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach

Witamina D
W przyrodzie witamina D występuje w dwóch formach: ergokalcyferolu (witamina D2) pochodzenia roślinnego oraz cholekalcyferolu (witamina D3) pochodzenia zwierzęcego. 
W organizmie człowieka zdecydowanie wyższą biodostępnością charakteryzuje się witamina D3. 

Tab. 1. Zawartość witaminy D w wybranych produktach spożywczych (IU/100 g) [7]

Produkt Zawartość witaminy D 
(IU/100 g produktu)
węgorz świeży 1200
śledź marynowany 480
śledź w oleju 808
dorsz świeży 40
gotowany/pieczony łosoś 540
gotowana/pieczona makreal 152
żółtko jajka 54/1 sztukę
mleko krowie 0,4-1,2
mleko początkowe 40-56
mleko następne 65-76
mleko typu Junior 70-80
kaszki mleczno-zbożowe 160-480


Niedobór witaminy D występuje powszechnie i dotyczy nawet 88,1% populacji ogólnej [1]. U dzieci i nastolatków może występować nawet u ok. 85% [2]. U dzieci niedobór witaminy D przyjmuje postać krzywicy niedoborowej, w przebiegu której dochodzi do zaburzeń różnicowania się chondrocytów oraz mineralizacji chrząstki nasadowej i osteoidu. Początkowe, mało charakterystyczne objawy to drażliwość, nadpobudliwość, nadmierne pocenie czy osłabienie napięcia mięśniowego z zahamowaniem tempa rozwoju statycznego. Do rozpoznania krzywicy wymagane są badania biochemiczne (zwiększenie aktywności fosfatazy alkalicznej, podwyższenie stężenia parathormonu, zmniejszenie stężenia w surowicy aktywnej formy witaminy D 25(OH)D3, niskie stężenie wapnia w moczu, a podwyższone fosforanów). Uznano, że stężenie 25(OH)D3 we krwi najprecyzyjniej definiuje zasoby witaminy D w organizmie człowieka. Rozpoznanie potwierdza się, wykonując badanie radiologiczne. Objawy rozwiniętej krzywicy obejmują: 

  • rozmiękanie kości potylicy, 
  • bóle szkieletowe, w szczególności kończyn dolnych,
  • deformacje kości długich, 
  • osłabienie siły mięśniowej, 
  • zahamowanie wzrastania,
  • opóźnienie funkcji motorycznych. 

W świetle obecnego stanu wiedzy nieprawidłowe zaopatrzenie organizmu w witaminę D istotnie zwiększa ryzyko różnych chorób, np. metabolicznych, autoimmunizacyjnych czy niektórych nowotworów w wieku późniejszym [3].
W organizmie człowieka podstawowym źródłem witaminy D jest synteza skórna. Pod wpływem promieniowania UVB w skórze, z 7-dehydrocholesterolu powstaje prewitamina D3. Synteza skórna w polskiej strefie geograficznej jest możliwa od kwietnia do września, przy zapewnieniu minimum 15-minutowej ekspozycji na światło słoneczne, minimum 18% powierzchni ciała (np. przedramiona i nogi od kolan w dół) w godzinach od 10 do 15 [4]. Nagromadzone zapasy witaminy D w wyniku ekspozycji na promieniowanie słoneczne wystarczają jednak organizmowi tylko na ok. 2–3 miesiące. Ponadto należy pamiętać, że czynnikiem zaburzającym syntezę skórną witaminy D jest powszechne stosowanie filtrów przeciwsłonecznych, które zdecydowanie redukują ilość syntetyzowanej witaminy D (filtr SPF 8 aż o 95%) [5].
W badaniu pt. Kompleksowa ocena sposobu żywienia dzieci w wieku 13–36 miesięcy w Polsce przeprowadzonym przez Instytut Matki i Dziecka w 2011 roku wykazano, że dieta 80% dzieci była zbyt uboga w witaminę D [6]. Jest to grupa szczególnie narażona na niedobory witaminy D w związku ze stopniowo zmniejszającym się udziałem w diecie głównych źródeł pokarmowych tego składnika, tj. mleka modyfikowanego oraz kaszek wzbogaconych w witaminę D (tab. 1) na rzecz pokarmów stałych, jak również ze względu na zalecane stosowanie kremów z filtrem przeciwsłonecznym SPF jako profilaktyki nowotworów skóry. Należy pamiętać, że zróżnicowana dieta, bogata w tłuste ryby morskie czy jaja kurze (tab. 1) jest istotnym elementem profilaktyki niedoboru witaminy D, jednak zwykle nie jest w stanie sprostać realizacji zapotrzebowania organizmu na tę witaminę. Dlatego obecnie rekomendowana jest profilaktyczna suplementacja witaminy D we wszystkich grupach wiekowych (tab. 2).

Tab. 2. Zalecana suplementacja witaminy D [4]

Wiek (lata) Zalecana dawka witaminy D Uwagi
0-0,5 400 IU/dobę
(10 µg/dobę)
suplementacja powinna być wprowadzona już w pierwszych dniach życia niezależnie od sposobu żywienia 
0,5-1 400–600 IU/dobę
(10–15 µg/dobę)
dawka w zależności od zawartości witaminy D w diecie
1-18 600–1000 IU/dobę
(15–25 µg/dobę)
dawka zalecana:
  • w okresie od września do kwietnia
  • przez cały rok, jeśli nie ma zapewnionej w okresie letnim wystarczającej skórnej syntezy witaminy D
  • dawka zależy od masy ciała


Referencyjne stężenie 25(OH)D3 w surowicy mieści się w przedziale 30–50 ng/ml, a niedobór stwierdzany jest przy wartości poniżej 20 ng/ml.
Udokumentowano wpływ otyłości na ogólnoustrojowy deficyt witaminy D. Niskie stężenie 25(OH)D3 w surowicy krwi silnie koreluje z całkowitą zawartością tłuszczu w organizmie. Jako przyczyny takiego stanu rzeczy najczęściej wymienia się: niewystarczającą syntezę skórną oraz zmniejszoną biodostępnością witaminy D wskutek jej magazynowania w tkance tłuszczowej. Dlatego otyłym dzieciom i młodzieży należy zalecać odpowiednio wyższą suplementację witaminą D, zgodnie z zaleceniami [8], tj. w dawce 1200–2000 IU na dobę, zależnie od stopnia otyłości, od września do kwietnia lub przez cały rok, jeśli synteza skórna w miesiącach letnich jest niewystarczająca.
W okresie płodowym źródłem witaminy D jest przezłożyskowy transport 25(OH)D3, dlatego dziecko matki z niedoborem (< 20 ng/mL) lub suboptymalnym stężeniem witaminy D 
(20–30 ng/mL) w ciąży również jest narażone na niedobór tej witaminy. Kobietom w ciąży zalecana jest w związku z tym suplementacja witaminy D w dawce 1500–2000 IU i stanowi ona ważną profilaktykę jej niedoboru u nowo narodzonego dziecka. 
Grupy ryzyka niedoboru witaminy D:

  • niemowlęta karmione wyłącznie piersią (pokarm ubogi w witaminę D),
  • dzieci, u których stosowane są diety eliminacyjne,
  • pacjenci z zaburzeniami trawienia i wchłaniania (celiakia, nieswoiste zapalenia jelit, mukowiscydoza czy cholestaza) [9],
  • pacjenci z zaburzeniami metabolicznymi (np. otyłość, nadczynność przytarczyc),
  • pacjenci, u których stosowane są wybrane leki (np. glikokortykosteroidy, leki przeciwpadaczkow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy