Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo i dokumentacja

9 czerwca 2018

NR 13 (Luty 2017)

Odmowa zgody na leczenie dziecka w sytuacji zagrożenia jego zdrowia lub życia

0 51

Warunkiem koniecznym dla działań lekarza jest zgoda pacjenta (art. 32 i n. ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty; art. 15 ust. 1 Kodeksu Etyki Lekarskiej). Jej udzielenie pozwala na ingerencję w integralność fizyczną pacjenta, oczywiście w ustalonym z nim uprzednio zakresie. Zgoda uchyla bezprawność działania. Jeśli lekarz działa w jej granicach, niemożliwym jest w takich wypadkach postawienie mu zarzutu winy. Czasami jednak lekarz spotyka się z odmową zgody na leczenie, a sprawa nabiera szczególnego znaczenia, gdy dotyczy dzieci. Jak powinien postąpić lekarz w sytuacji zagrożenia zdrowia czy nawet życia małoletnich pacjentów, gdy ich opiekunowie odmawiają zgody na leczenie, jakie w związku z tym posiada uprawnienia i jakie działania może czy nawet powinien podjąć – o tym w poniższym artykule. 

Wyrażenie zgody

By zgoda mogła zostać wyrażona świadomie, lekarz musi poinformować pacjenta o jego problemach zdrowotnych i proponowanych w związku z tym działaniach. Poprzez zgodę bowiem pacjent akceptuje ryzyko zabiegu i przejmuje je na siebie. Nie akceptuje jednak w żaden sposób niedbalstwa ze strony lekarza ani żadnej innej postaci winy (braku wiedzy i kwalifikacji, niestaranności, nieudolności, nieuwagi, nieostrożności itp.). Chory ma prawo do wyrażenia zgody bądź jej odmowy nawet bez względu na zagrożenie swego życia lub zdrowia, która to decyzja może nieść takie ryzyko. Tak więc każdy dorosły pacjent ma prawo do decydowania, do samostanowienia o sobie [1]. Inaczej rzecz wygląda w przypadku pacjentów niepełnoletnich, którzy sami w sposób prawnie skuteczny nie mogą ani zgody wyrazić, ani jej odmówić. Nie działają oni bowiem samodzielnie, lecz poprzez swoich opiekunów bądź przedstawicieli. 

Sposób pozyskania zgody

Zgodnie z treścią wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2012 r., sygn. akt: III CSK 227/11, sama aprobata pacjenta dokonania zabiegu, uzyskana w sytuacji braku uprzedniego udzielenia mu przystępnej informacji, nie może być traktowana jako zgoda w rozumieniu art. 32 i 34 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2005 r. Nr 226, poz. 1943 z późn. zm.), dlatego tak istotną czynnością jest zebranie wywiadu i należyte przygotowanie pacjenta do badania.
Lekarz, przeprowadzając wywiad z opiekunem dziecka, powinien przede wszystkim dowiedzieć się, jaki jest powód zgłoszenia się do lekarza, następnie zebrać wiadomości na temat przebytych chorób, stosowanych leczeń i zabiegów operacyjnych, dotychczasowego rozwoju itp.
Należy zauważyć różnice w zakresie uprawnień przysługujących przedstawicielowi ustawowemu a opiekunowi faktycznemu. Przedstawiciel ustawowy to najczęściej rodzic posiadający pełnię praw rodzicielskich bądź osoba ustanowiona w sposób prawny do sprawowania opieki nad dzieckiem. Opiekun faktyczny to osoba wykonująca stałą pieczę nad pacjentem, ale bez obowiązku ustawowego. Zazwyczaj powodem sprawowania pieczy jest wiek pacjenta. Opiekun faktyczny może wyrazić zgodę za małoletniego jedynie na badania niestwarzające podwyższonego ryzyka, dotyczące rutynowych czynności medycznych, to znaczy takie, które wiążą się z podstawowymi czynnościami lekarza, polegającymi na oględzinach ciała i badaniu fizykalnym. Na przeprowadzenie badań niebędących badaniami rutynowymi ani podstawowymi nie wystarczy zgoda samego opiekuna faktycznego. 
Podstawową zasadą postępowania wobec małoletnich – tych, którzy nie ukończyli 16. roku życia – jest odebranie tzw. zgody zastępczej wyrażonej przez przedstawiciela ustawowego (rodziców czy opiekuna prawnego). W takim wypadku nie jest wymagana zgoda od małoletniego pacjenta. Uzyskanie zgody zastępczej legalizuje podejmowane przez lekarza czynności. 
Pomimo że od pacjenta, który nie ukończył 16. roku życia, nie jest wymagana zgoda, to lekarz powinien również wysłuchać zdania małoletniego pacjenta. Posiada on prawo, aby uzyskać informacje odnoszące się do jego stanu zdrowia.
W przypadku gdy pacjent ukończył 16. rok życia (a nie ukończył 18 lat), wymagana jest zarówno zgoda przedstawiciela ustawowego, jak i samego pacjenta (tzw. zgoda kumulatywna). Zgoda małoletniego stanowi warunek sine qua non dla przeprowadzenia badania. Zatem pacjent, który ukończył 16. rok życia, współdecyduje z przedstawicielem ustawowym, tj. rodzicem lub opiekunem prawnym. Zgodnie z art. 13 Kodeksu Etyki Lekarskiej z dnia 2 stycznia 2004 r. (tekst jednolity; zawierający zmiany uchwalone w dniu 20 września 2003 r. przez Nadzwyczajny VII Krajowy Zjazd Lekarzy) obowiązkiem lekarza jest respektowanie prawa pacjenta do świadomego udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących jego zdrowia, może on więc wyrazić zgodę na leczenie, ale jest także uprawniony do sprzeciwu wobec interwencji medycznej. Wyrokiem z dnia 31 marca 2006 r., sygn. akt: I ACa 973/05, Sąd Apelacyjny w Warszawie orzekł, iż zabieg medyczny wykonany bez zgody pacjenta jest czynnością bezprawną nawet wówczas, gdy wykonany jest zgodnie z zasadami wiedzy. Lekarz w swym postępowaniu wobec osoby, która ukończyła 16. rok życia, powinien kierować się zasadą, że jej także przysługują wszystkie uprawnienia pacjenta ujęte w polskim systemie prawnym. Zgodnie z ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta z dnia 6 listopada 2008 r. (Dz. U. 2009 r. Nr 52, poz. 417 z późn. zm.), pacjent ma prawo m.in. do samodecydowania o sobie, poszanowania integralności fizycznej i psychicznej, do poszanowania prywatności.
Dopiero po ukończeniu 18. roku życia pacjent może samodzielnie wyrazić zgodę. Nie oznacza to jednak, że przedstawiciel małoletniego musi być obecny przy udzielaniu świadczenia zdrowotnego. Nie jest również zastrzeżone, że jego zgoda musi być wyrażona w bezpośredni sposób, tj. osobiście bądź na piśmie, choć lekarz może na tej podstawie odmówić udzielenia świadczenia i poinformować, że udzieli go dopiero po uzyskaniu zgody od rodziców lub opiekunów. Są jednak lekarze, którzy mimo braku zgody bezpośredniej zgadzają się na udzielenie świadczenia, nie zawsze zatem przyjście z rodzicami będzie stanowić warunek konieczny do uzyskania świadczenia. 
Ponieważ żaden przepis nie reguluje, czy zgoda ma być wyrażona osobiście przez przedstawiciela ustawowego, należy uznać za wystarczające do udzielenia świadczenia zdrowotnego samo zapewnienie małoletniego, że „rodzice wiedzą i się zgadzają”. Tego rodzaju oświadczenie małoletniego można uznać za wyrażone w związku z zawarciem powszechnej umowy w codziennych sprawach, do czego prawo ma nawet osoba o ograniczonej zdolności do czynności prawnych, jaką jest małoletni. Lekarz, wbrew powszechnie panującemu przekonaniu, nie ma obowiązku informować rodziców lub opiekunów małoletniego pacjenta o tym, że ten był jego pacjentem. Taki obowiązek pojawia się dopiero wówczas, gdy rodzice lub opiekunowie wyrażą chęć skorzystania ze swojego prawa do informacji. Za łamanie przepisów ustawy lekarzowi grożą sankcje na podstawie przepisów o odpowiedzialności zawodowej. Postępowanie przeciwko lekarzowi odbywa się jednak dopiero na skutek złożenia skargi przez osobę uprawnioną, tj. w danym przypadku rodzica bądź opiekuna dziecka, któremu udzielono świadczenia. Ponadto lekarze bardzo często chronieni są przez samych pacjentów, którym zależy na prywatności i zachowaniu konkretnych faktów w tajemnicy.
W kontekście powyższych rozważań można postawić pytanie, czy lekarz ma prawo odmówić przyjęcia dziecka poniżej 13. roku życia, które zgłosi się do niego samo. Lekarz co do zasady ma prawo odmówić udzielenia p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy