Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo i dokumentacja

25 maja 2018

NR 20 (Kwiecień 2018)

Odpowiedzialność prawna w przypadku popełnienia błędu lekarskiego (gdy pacjent nie poniósł szkody)

0 73

W dzisiejszych czasach sytuacje dochodzenia roszczeń w przypadku, gdy pacjent poniósł szkodę, wydają się oczywiste. Zdziwienie mogą wzbudzać przypadki, gdy szkoda nie zaistniała, pojawia się wówczas pytanie, czy wtedy także pacjent może pociągnąć lekarza do odpowiedzialności prawnej. Na to pytanie oraz kwestie z nim związane odpowie poniższy artykuł. 

W praktyce lekarskiej możliwe są sytuacje konfliktu pomiędzy lekarzami a pacjentami. Świadomość pacjentów stale rośnie. Nie bez znaczenia pozostaje działalność edukacyjna prowadzona przez media, zachęcająca społeczeństwo do wysuwania swoich roszczeń przeciwko lekarzom. Obecnie świadomość pacjentów w Polsce można porównać z poziomem wiedzy pacjentów na zachodzie Europy, a jedyną różnicą jest liczba roszczeń. W porównaniu z krajami zachodnimi polscy pacjenci nie są jeszcze aż tak aktywni, ale z obserwacji wynika, że jest to najpewniej tylko kwestia czasu. Poruszony temat jest bardzo ważny, ponieważ w praktyce lekarz bardzo często ponosi odpowiedzialność za sytuacje, w których pacjentowi nic się nie stało. Warunkiem ponoszenia odpowiedzialności jest jednak zaistnienie błędu medycznego, a dokładniej – popełnienie go przez lekarza. W takiej sytuacji lekarz może ponieść zarówno odpowiedzialność zawodową, jak i karną czy cywilną.

Pojęcie błędu

Błąd w sztuce medycznej, zwany też inaczej błędem medycznym, błędem lekarskim czy też niepowodzeniem w leczeniu, jest postępowaniem sprzecznym z powszechnie uznanymi zasadami wiedzy medycznej. „Lekarz ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością” (art. 4 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty1, dalej: u.z.l.l.d.), przy czym podkreślić należy, że chodzi tu rzecz jasna o wiedzę aktualną w chwili wykonywania zabiegu.
Błąd medyczny stanowi kategorię obiektywną, zależy bowiem wyłącznie od aktualnego stanu wiedzy w zakresie medycyny. W taki sposób błąd został zdefiniowany przez Sąd Najwyższy, w którego orzeczeniu wskazano, że do jego popełnienia może również dojść w zakresie diagnozy i terapii, a co więcej może on polegać nie tylko na działaniu, dokonaniu jakiejś czynności, ale także na zaniechaniu jej dokonania. Zawsze musi on pozostawać w opozycji do dostępnej wiedzy medycznej2, poszerzonej również o naukę medyczną oraz powszechnie przyjętą praktykę lekarską3.
W literaturze i orzecznictwie stosowane jest niekiedy rozróżnienie między „błędem w sztuce” a „zwykłą niestarannością” lub „zwykłym niedbalstwem” (vide: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 1967 r.; sygn. akt: I CR 435/66). Pierwsza nazwa oznaczać ma uchybienie regułom opartym na wiedzy naukowej, druga – regułom wiedzy potocznej i zdrowego rozsądku. Błąd w sztuce lekarskiej definiowany jest jako uchybienie regułom opartym
na wiedzy medycznej. Niestaranność natomiast – jako zachowanie niezgodne z obiektywnym wzorcem postępowania. W praktyce przedmiotowe rozróżnienie nie ma jednak zastosowania, ponieważ w obydwu przypadkach dochodzi do naruszenia tego samego przepisu Kodeksu cywilnego, który nakłada obowiązek zachowania należytej staranności, tym samym kwalifikacja czynu będzie jednakowa. 
Jak wskazuje Kodeks cywilny4, należyta staranność obowiązuje każdego, zaś profesjonalistów, jakimi są lekarze, obowiązuje jej szczególny reżim, o zwiększonym rygorze. Zgodnie z treścią art. 355 Kodeksu cywilnego, staranność należyta to taka, która jest ogólnie wymagana w stosunkach danego rodzaju. Obiektywne uchybienie tym wymaganiom częściowo odpowiada pojęciu błędu medycznego, choć niedochowanie należytej staranności w leczeniu może być skutkiem również uchybień niemedycznych. Niedochowanie należytej staranności jest utożsamiane z niedbalstwem, czyli z formą winy nieumyślnej, aczkolwiek tylko wtedy, gdy uchybieniu towarzyszy niewłaściwe nastawienie subiektywne – nieuwaga, lekceważenie czy też nieuzasadniony pośpiech.
Lekarze mają ponadto obowiązek postępowania zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, czyli wiedzą o sposobach postępowania medycznego, które zostały uznane (na podstawie wyników badań naukowych) za rozwiązania optymalne z punktu widzenia bilansu korzyści i ryzyka. W oparciu o aktualną wiedzę medyczną gremia złożone z uznanych ekspertów opracowują standardy medyczne będące wskazówką dla lekarzy. Te standardy mogą stanowić kryterium kwalifikacji działania (zaniechania) lekarza jako niezgodnego z cywilistycznym obowiązkiem zachowania należytej staranności. 
Za najczęstsze przyczyny powstania błędu w sztuce lekarskiej uznaje się ignorowanie nietypowych objawów choroby czy brak reakcji na symptomy choroby, brak pełnej diagnozy, błędne i niepełne zapisy w dokumentacji medycznej, brak jasnego przekazania informacji pacjentowi5. Niedołożeniem należytej staranności wynikającej z niedbalstwa będzie przykładowo: pomylenie opakowań leku i podanie niewłaściwego produktu pacjentowi czy też podanie innego leku na skutek niesprawdzenia w dokumentacji medycznej odpowiednich danych dotyczących konkretnego pacjenta. Za niedbalstwo uznane będą również nieprawidłowe zrobienie zastrzyku, zwłoka w udzieleniu koniecznej pomocy, niewysterylizowanie narzędzi czy dokonanie operacji na zdrowym organie6. 
Zazwyczaj stwierdzenie błędu wymaga odwołania się do opinii biegłego. Jednakże w prostszych przypadkach będzie to zbędne i organ prowadzący postępowanie przeciwko lekarzowi nie będzie do niej sięgał. Sam pacjent może również odnaleźć zasady wiedzy w odpowiednich źródłach i porównać je z zaistniałym stanem faktycznym. 
Na lekarzu spoczywa ustawowy obowiązek stałego doskonalenia zawodowego (art. 18 u.z.l.l.d.). W związku z powyższym posłużenie się przez niego zdezaktualizowaną, uważaną za przestarzałą metodą leczenia, będzie uważane za błąd. Nowsze metody zazwyczaj są bardziej oszczędzające dla pacjenta lub obarczone mniejszym ryzykiem powikłań, dlatego to właśnie ich stosowanie należy wybrać. Wybór metody spośród kilku aktualnych może być również istotny. Z punktu widzenia konkretnego pacjenta dobór określonej, nawet jeśli nieszkodzącej metody, może być potraktowany jako błąd.

Rodzaje błędów

Najczęściej spotykanym w literaturze7 podziałem błędów medycznych jest podział w oparciu o kryterium etapu postępowania leczniczego. Błąd, który wystąpił na etapie rozpoznawania, stawiania diagnozy, jest błędem diagnostycznym. Jeśli naruszenie reguł nastąpiło już w czasie podejmowania czynności terapeutycznych, zmierzających do przywrócenia zdrowia, nazywa się go błędem terapeutycznym. Do powyżej wymienionych błędów należy dodać jeszcze błąd techniczny oraz organizacyjny. 
Przyczyny błędów mogą być następujące:

  1. nieznajomość zasad wiedzy;
  2. przeoczenie objawów choroby lub dających się stwierdzić właściwości organizmu, w tym także z powodu niewykorzystania środków pomocniczych;
  3. niewłaściwe przyporządkowanie danego przypadku określonym regułom;
  4. niedbałe wykonywanie czynności leczniczych8.

Błąd diagnostyczny polega bądź na stwierdzeniu choroby nieistniejącej, bądź na nierozpoznaniu choroby rzeczywistej, zazwyczaj wynika z wadliwych przesłanek, którymi kierował się lekarz. Błędne rozpoznanie może nie znajdować potwierdzenia w objawach, być konsekwencją nieprzeprowadzenia badań pomocniczych, niedokładnego zebrania wywiadu. Może być jednak niezawinione – sama błędna diagnoza jeszcze o winie nie przesądza. Błąd terapeutyczny polega na wyborze niewłaściwego sposobu leczenia, na zaordynowaniu nieodpowiedniego leku.
Od dłuższego już czasu obserwuje się gwałtowny wzrost liczby procesów o „błąd w sztuce”, od nieco krótszego okresu rośnie jednak liczba procesów o tzw. błąd w prawie. Pojęcie „błędu w prawie” jest szerokie i odnosi się do wszystkich przypadków, w których doszło do zaniedbania kwestii formalnych. Najczęściej są to przypadki nieprawidłowego poinformowania pacjenta o konsekwencjach wykonania lub zaniechania proponowanych metod diagnostycznych lub leczniczych. W tym miejscu również należy podkreślić, że zgodnie z obowiązującymi przepisami lekarz odpowiada za błąd w prawie nawet wtedy, gdy działał zgodnie z wiedzą medyczną, a pacjent nie poniósł szkody.
Za przykład obrazujący powyżej opisaną tendencję mogą posłużyć dwie sprawy rozstrzygnięte przez Sąd Apelacyjny w Krakowie. W pierwszej, zakończonej wyrokiem z dnia 6 września 2012, sygn. akt: I ACa 723/12 – pacjent wywodził swoje roszczenia z faktu niewłaściwego poinformowania jego matki (w dn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy