Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pediatria interdyscyplinarna

1 czerwca 2018

NR 9 (Czerwiec 2016)

Wpływ wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 na rozwój dzieci

0 76

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 są często deficytowym składnikiem w diecie dziecięcej, co zwiększa ryzyko pojawienia się zaburzeń rozwoju i funkcji układu nerwowego, wzroku, a także chorób o podłożu zapalnym.

Co to są wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3?

Jednym z głównych czynników wpływających na rozwój organizmu dziecka jest prawidłowe żywienie, w tym odpowiednia podaż wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3. Kwasy te zaliczane są do niezbędnych składników diety. Zasadniczą aktywność biologiczną wykazują formy długołańcuchowe kwasów omega-3: kwas dokozaheksaenowy DHA C22:6 i kwas eikozapentaenowy EPA C20:5. Są to najbardziej nienasycone kwasy tłuszczowe występujące w przyrodzie. W dużych ilościach występują w rybach i innych zwierzętach morskich, które pozyskują je z jednokomórkowców planktonu i alg mających zdolność biosyntezy EPA i DHA. Nazwa „omega” pochodzi od kolejności atomu węgla, przy którym leży pierwsze nienasycone wiązanie, licząc od metylowego końca łańcucha węglowego kwasu tłuszczowego. W przypadku kwasów omega-3 jest to 
3. atom węgla (ryc. 1).

Ryc. 1. Budowa strukturalna długołańcuchowych kwasów omega-3

Kwasy DHA i EPA są częścią składową ciała ludzkiego, gdzie zaczynają się gromadzić już w okresie życia płodowego. Pełnią one wiele ważnych funkcji w organizmie zarówno dziecka, jak i dorosłego. Ich znaczenie polega m.in. na tym, że są składnikami fosfolipidów błon komór­kowych. Szczególnie duża ich ilość występuje w komórkach nerwowych szarej substancji mózgu oraz siatkówki oka. Do­tyczy to zwłaszcza kwasu DHA. Rola kwasu EPA wzrasta od 2. roku życia. Powstające z niego hormonopodobne substancje, tzw. eikozanoidy, jak prostaglandyny serii 3, prostacyklina, tromboksan A3, lipoksyny, leukotrieny, protektyny i resolwiny oddziałują korzystnie na układ krążenia, regulowanie napięcia ścian tętnic, łagodzenie przebiegu zapaleń (w tym reakcji alergicznych) oraz hamują wykrzepianie wewnątrznaczyniowe. 

Skąd biorą się długołańcuchowe kwasy omega-3 w organizmie?

Prekursorem kwasów omega-3 DHA i EPA jest kwas α-linolenowy (ALA C18:3). To z niego na drodze przemian biochemicznych powstają formy długołańcuchowe DHA i EPA. ALA występuje w olejach roślinnych, zwłaszcza w lnianym i rzepakowym. W organizmie ludzkim ALA w niewielkim stopniu może ulegać na drodze przemian enzymatycznych metabolicznej konwersji do EPA i DHA. Takim samym przemianom ulegają także kwasy omega-6, których prekursorem jest kwas linolowy LA C18:2, a formą długołańcuchową – kwas arachidonowy ARA C20:4 (ryc. 2).

Ryc. 2. Szlak enzymatycznej konwersji wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. ALA – α-linolenowy, ARA – arachidonowy, DGLA – dihomo-γ-linolenowy, DHA – dokozaheksaenowy, DPA – dokozapentaenowy

W typowej polskiej diecie, także kobiet w ciąży, karmiących i dzieci, kwasy omega-6 występują w zdecydowanej przewadze w stosunku do omega-3. Przekłada się to na stężenie w tkankach i mleku. Kwasy omega-6 wygrywają w ten sposób konkurencję z ALA o te same enzymy w szlaku konwersji metabolicznej. Stan taki jest fizjologicznie niekorzystny, gdyż nadmiar powstających z ARA eikozanoidów potęguje reakcje zapalne. Natomiast eikozanoidy powstające z kwasów omega-3 mają działanie słabsze lub odwrotne. W rezultacie konwersja dotyczy głównie kwasów omega-6, a efektywność powstawania DHA i EPA w organizmie człowieka jest zazwyczaj bardzo ograniczona (zaledwie kilka procent). Ponieważ stopień konwersji ALA do form długołańcuchowych jest niewielki, brakuje też widocznych zdrowotnych efektów suplementacji diety w ALA. Stwierdzono, że skuteczność kliniczną wykazują wyłącznie długołańcuchowe kwasy tłuszczowe omega-3 (DHA i EPA), a nie ich prekursor ALA – obecny w olejach roślinnych i margarynach.

Zalecane dawki

Odpowiednia podaż EPA i DHA może być zapewniona poprzez zrównoważoną dietę matki podczas ciąży oraz laktacji. Wykazano, że długołańcuchowe kwasy tłuszczowe przechodzą przez łożysko, w najwięk­szej ilości w III trymestrze ciąży. Stąd w UE sformułowano zalecenia żywieniowe w zakresie poziomu spożycia lub suplementacji diety kwasami omega-3 w tym okresie. Przyjęto, że kobiety w ciąży oraz karmiące, ze względu na potrzeby rozwijającego się dziecka, powinny spożywać nie mniej niż 250 mg EPA oraz 200 mg DHA na dobę. Stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów (z 2013 r.) wskazuje na korzyści suplementacji DHA w diecie kobiet ciężarnych i karmiących w dawce minimum 200 mg/dobę. Jednak w przypadku małego spożycia ryb należy uwzględnić suplementację DHA w dawce 400–600 mg DHA/dobę. Natomiast kobiety w ciąży o wysokim ryzyku porodu przedwczesnego dla zapewnienia dziecku optymalnej podaży DHA powinny przyjmować dawkę DHA wynoszącą 1000 mg/dobę. 

Wyrównywanie niedoborów kwasów omega-3 poprawia wewnątrzmaciczne odżywienie płodu, rozwój ośrodkowego układu nerwowego, zmniejsza ryzyko wystąpienia porodu przedwczesnego, poprawia rozwój umysłowy dzieci oraz rozwój funkcji motorycznych i poznawczych, zmniejsza ryzyko wystąpienia cukrzycy typu I, choroby nadciśnieniowej w wieku dorosłym, depresji poporodowej u matki, alergii oraz poprawia ostrość wzroku u dzieci. Okres laktacji obniża zawartość nienasyconych kwasów tłuszczowych w pokarmie matki, co świadczy o wyczerpaniu ich rezerw w organizmie. Dlatego istotne jest stałe dostarczanie matce karmiącej z dietą zalecanych ilości kwasów omega-3. 

Źródła kwasów omega-3 dla dzieci

W diecie niemowląt źródłem DHA mogą być: mleko matki, która spożywa ryby lub przyjmuje suplementy DHA, preparaty do żywienia niemowląt, o ile zawierają zalecane dawki tego składnika, wysokiej jakości pokarmy uzupełniające przeznaczone dla niemowląt i małych dzieci (dietetyczne środki spożywcze specjalnego przeznaczenia medycznego). Jeśli niemowlę nie jest karmione piersią, należy rozważyć podawanie DHA dziecku z preparatami mlekozastępczymi do żywienia niemowląt i małych dzieci, wzbogaconymi w DHA. Obecne na rynku preparaty zastępujące mleko kobiece zawierają rożne ilości DHA, zwykle jednak mniejsze niż zalecane. Według Europejskiego Biura ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA – European Food Safety Autho­rity) zapotrzebowanie dzieci na DHA wynosi w 1. r.ż. 100 mg/dobę.

Stężenie DHA w pokarmie kobiecym w znacznym stopniu zależy od sposobu odżywienia matki. DHA i EPA naturalnie występują w tłuszczu zwierząt morskich, zwłaszcza ryb. Dlatego posiłki rybne są najlepszym źródłem kwasów omega-3 dla kobiet i dzieci starszych. W diecie starszych niemowląt (od 6. m.ż.) jednym ze źródeł DHA mogą być tłuste ryby morskie podawane np. dwa razy w tygodniu. W praktyce jednak trudno jest jednoznacznie wskazać, czy niemowlę przyjmuje z pożywieniem wystarczające ilości kwasu dokozaheksaenowego, dlatego dzieciom po zakończeniu karmienia piersią warto podawać 100 mg DHA dziennie.

W przypadku niemożności spożycia ryb pomocna jest suplementacja preparatami oleju rybiego. Istotne jest także zachowanie prawidłowej proporcji kwasów omega-6 do omega-3 w diecie, która powinna wynosić nie więcej niż 5 do 1. Niestety z uwagi na niskie spożycie ryb Polska należy do krajów szczególnie zagrożonych niedoborami długołańcuchowych kwasów tłuszczowych szeregu omega-3 w diecie. Z ogólnopolskich badań sposobu żywienia wynika, że spożycie DHA w grup...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Forum Pediatrii Praktycznej"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • Dodatkowe artykuły niepublikowane w formie papierowej
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy